Maria Magdalena Kozłowska, J. Noah Munier, Joanna Ostrowska "Śladami Georgette", 2024/25, 10’43’’ Na wystawie prezentowane są wyniki kwerendy Joanny Ostrowskiej i J. Noah Munier wokół postaci „Georgette” (Georga Dehmela), prowadzącej swoją księgarnię przy ul. Berlinerstrasse w Grünbergu (dawnej Zielonej Górze) przed II wojną światową. Pracowała także
jako mistrz introligatorski i to właśnie w związku z tym zajęciemzostała w 1937 roku oskarżona o wydawanie magazynu dla transwestytów. Georgette należała do większej sieci osób trans* wspierających się nawzajem i spotykających się w salonie Heli Knabe w Berlinie. Na wystawie prezentowane są historyczne źródła, na które trafiły badaczki oraz dokumentacja spaceru śladami Georgette, zorganizowanego wspólnie z artystką Marią Magdaleną Kozłowską w 2024 r. Projekt wpisuje się w cykl działań Fundacji Salony „Herstorie Zielonej Góry” wspieranych finansowo przez Urząd Miasta Zielona Góra.
Maria Magdalena Kozłowska – urodzona w Zielonej Górze performerka, reżyserka, pisarka. Absolwentka MISH na Uniwersytecie Warszawskim oraz DAS Theatre w Amsterdamie. Jej
głównym zainteresowaniem jest głos – jego fizyczność, splecenie z językiem i praca afektywna. W swoich pracach, często określanych jako eksperymentalna opera, przemieszcza porządki, zestawiając powagę z dziecinnym poczuciem humoru, patos z bałaganem,całkowitą szczerość z absolutną sztucznością. W 2024 współkuratorowała międzynarodowy Pawilon Europejski, zainicjowany przez European Cultural Foundation. Jej prace prezentowane były m.in przez Holland Festival, Santarcangelo Festival, Belluard Bollwerk Festival, Gessnerallee Zurich, European Cultural Foundation, Festiwal Boska Komedia, Międzynarodowy festiwal filmowy Nowe Horyzonty we Wrocławiu, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie, Komunę Warszawa, Teatr
Współczesny w Szczecinie, Galerię Raster, KW Institute for Contemporary Art, Frascati Amsterdam, a także podczas Biennale w Wenecji. Mieszka i pracuje w Amsterdamie.
www.mariakozlowska.com
J. Noah Munier – doktor nauk humanistycznych, kulturoznawcx. Od 2016 roku realizuje projekt: „LSBTTIQ in Baden und Württemberg. Lebenswelten, Repression und Verfolgung im Nationalsozialismus und in der Bundesrepublik Deutschland“ (Uniwersytet w Stuttgarcie). Obecnie prowadzi badania dotyczące trans* i inter- historii w Badenii-Wirtemberdze w XX wieku. Dotychczas opublikowała dwie monografie w języku niemieckim: „Sexualisierte Nazis. Erinnerungskulturelle Subjektivierungspraktiken in Deutungsmustern von Nationalsozialismus und italienischem Faschismus” (2017) i „Lebenswelten und Verfolgungsschicksale homosexueller Männer in Baden und Württemberg im 20. Jahrhundert” (2021).
Joanna Ostrowska – doktorka nauk humanistycznych w zakresie historii, studiowała również w Instytucie Sztuk Audiowizualnych UJ, Katedrze Judaistyki UJ, Gender Studies UW, Zakładzie Hebraistyki UW i PWSFTviT w Łodzi. Wykładowczyni akademicka, krytyczka filmowa, dramaturżka. Zajmuje się tematyką związaną z przemocą seksualną w czasie II wojny światowej i zapomnianymi ofiarami nazizmu. Autorka głośnej książki „Przemilczane. Seksualna praca przymusowa w czasie II wojny światowej” (2018), za którą otrzymała nagrodę Mauthausen-Memorial-Forschungspreis oraz „Oni. Homoseksualiści w czasie II wojny światowej” (2021)
nagrodzoną Nike Czytelników i Czytelniczek.
"Śladami Georgette"
Na Georgette trafiamy przypadkiem. Przyciąga nas, ponieważ przed wojną mieszkała w Grünbergu – dziś Zielonej Górze. W mgnieniu oka staje się łącznikiem między niemiecką przeszłością a
polską teraźniejszością. Dzięki niej możemy opowiadać o ciągłości queerstorii odrobinę poza zmianami na mapie Europy po roku 1945, zapominając niejako o kategorii narodowości. Georgette Dehmel była obywatelką niemiecką – niemiecki był jej ojczystym językiem, ale ożeniła się z Agnes z domu Mäerz, czyli Marzec. Agnes- Agnieszka urodziła się w miejscowosci Wronke (Wronki) w zaborze pruskim, w polskiej rodzinie – była dwujęzyczna. Dla swojego męża przeprowadziła się do Grünbergu na początku lat dwudziestych. Razem z Georgette miały dwie córki i biznes introligatorski, który w rodzinie Dehmel był od pokoleń. Brat Georgette, jej ojciec, dziadek i
wujkowie zajmowali się drukowaniem i sprzedażą książek oraz innych materiałów papierowych od końca XIX wieku. Ona sama – jako Georg Dehmel – drukowała jedną z pierwszy gazetek dla osób
trans*, którą nazywamy po prostu zinem dla queerowej klienteli w latach trzydziestych. Pisanie odmieńczej historii często przypomina reakcję łańcuchową. Pojedynczy ślad generuje kolejne tropy, dzięki którym z pozoru prosta opowieść zmienia się w naszpikowany zwrotami akcji scenariusz. Ostatecznie gdyby nie sprawa karna przeciwko berlińskiej gorseciarce Helli Knabe oskarżonej na mocy paragrafu 184 niemieckiego kodeksu karnego („rozpowszechnienie pism nierządnej treści”), nigdy nie zobaczyłybyśmy twarzy Georgette. W jednym z berlińskich archiwów przetrwała bogata dokumentacja kryminalna związana z tym śledztwem, w trakcie którego skonfiskowano setki listów, zdjęć i dokumentów osobistych należących do Helli i Richarda Knabe oraz ich osób przyjacielskich. Interes rodzinny Knabe powstał, aby wspomóc osoby queer i trans*kobiety zamieszkujące tereny Republiki Weimarskiej, a później Trzeciej Rzeszy: od Freiburga i Ulm, przez Berlin, Drezno, Pragę, Danzig, aż do Königsberg. Hella handlowała kobiecymi strojami, gorsetami, perukami i kosmetykami. Dostarczała swoim klientom/klientkom queerową prasę i literaturę, ale była w stanie również załatwić sztuczny biust, czy wysokie skórzane buty na obcasach. Małżeństwo Knabe prowadzili dom otwarty – spełniali rolę bezpiecznej przystani dla Anity, Mathilde, Emi i wielu innych osób queerowych. Georgette i Agnes także bywały w mieszkaniu państwa Knabe, zawsze przywożąc ze sobą zielonogórskie wino i lokalne rarytasy – koniecznie wędliny i konfitury.
Przedłużeniem tych spotkań miała być gazetka, w której można było opublikować swój tekst, służąca również do reklamowania nowych produktów i usług salonu Helli Knabe. Gazetka powstawała w introligatorni „Georg Dehmel” – z Grünbergu trafiała do niemieckojęzycznych odbiorczyń w Europie Środkowej. Przyjeżdżając w połowie listopada 2024 do Zielonej Góry, wiedziałyśmy, gdzie Georgette mieszkała oraz że przeżyła wojnę. Gdyby nie zaproszenie Marty Gendery z Fundacji Salony i współpraca z naszą przyjaciółką – artystką Marią Magdaleną
Kozłowską, nie byłoby najmniejszej szansy, aby zrekonstruować tę queerową biografię. Georgette miała symbolicznie wrócić do domu, dlatego w Zielonej Górze szukamy jej w Archiwum Państwowym i w Muzeum Ziemi Lubuskiej; odwiedzamy dom na dawnej Berlinerstraße 90, dziś Jedności 24. Georgette i Agnes sprzedawały książki i prasę, prowadziły introligatornię drukującą lokalne pocztówki – dla nas cenne drobnostki przypominające o ich istnieniu w przestrzeni przedwojennego Grünbergu. Z listów do Helli Knabe oraz na podstawie tekstów drukowanych w ich queerowym zinie wiedziałyśmy, że Georgette i Agnes spacerują wspólnie wieczorami – nie ma mowy o chowaniu się w męskich ubraniach. Być może towarzyszył im ich pies Caesar, który pojawia się w korespondencji z berlińską gorseciarką. Takie obrazy queerowej codzienności lat trzydziestych uruchamia w nas wszystkich pobyt w Zielonej Górze. Nasza zielonogórska „interwencja” w biografię Georgette przynosi jeszcze jedną zaskakującą zmianę. Queerowość Georgette i Agnes przestaje być czymś wyjątkowym. Dzięki wsparciu historyka fotografii i archeologa Bartka Gruszki przestrzeń Grünbergu wypełnia się kolejnymi queerowymi osobami. W mgnieniu oka adres Berlinerstraße 91, pod którym mieścił się zakład fotograficzny rodziny Richarda Oye staje się osobnym fragmentem układanki. Córka nestora rodu Hertha (po mężu Rohweder), która również fotografowała, była lesbijką. Tuż po wojnie uciekła do Niemiec, aby po krótkim czasie niepewności, zamieszkać na stałe w Buxtehude niedaleko
Hamburga. Kolejne miasteczko – kolejny zakład fotograficzny, który prowadziła razem ze swoją partnerką Johanną (Foto Rohweder u. Kühler). Dzięki Bartkowi nawiązujemy kontakt z Thamires Galliters – Brazylijką poszukującą korzeni swojej rodziny, w tym krewnej Herthy. Wspomnienia jej bliskich zaczynają zmieniać historię Georgette w narrację zbiorową. Nagle okazuje się, że najprawdopodobniej zachowane profesjonalne zdjęcia Georgette zrobiła i wywołała Hertha. Rodzina Dehmel miała szansę czuć się bezpiecznie, wiedząc że fotografka sama żyje w nienormatywnym związku. Zresztą Johanna Kühler – powojenna wspólniczka i partnerka Herthy – również pochodziła z Grünbergu. Jej rodzina mieszkała na Klietestraße 7 (dziś Mikołaja Reja 13). Obie pracowały ze sobą jako fotografki już w latach trzydziestych vis a vis domu Georgette. Ten obraz queerowego trójkąta między Berlinerstraße 90 i 91 oraz Klietestraße 7 nie jest ostateczny, ale podsumowuje pierwszy etap queerowania historii Zielonej Góry. Na swoją opowieść czekają
jeszcze Ernst Lehmann z Koscheberg 1, tajemnicza pani Schulz, czy pan Rohweder (mąż Herthy). Kolejne queerowe życiorysy zawsze łączy jedna osoba – Georgette. Noah Munier, Joanna Ostrowska ***Georgette (1882-1963) używała także imienia Georg oraz zaimków męskich i żeńskich. Próbując opisać jej historię postępujemy podobnie
Ten projekt nie powstałby, gdyby nie Wasza pomoc! Dziękujemy! Maria Magdalena Kozłowska, Marta Gendera (Fundacja Salony),Wojciech Kozłowski (BWA Zielona Góra), dr Bartłomiej Gruszka, Grzegorz Wanatko (Muzeum Ziemi Lubuskiej), Ireneusz Grzybowski (Archiwum Państwowe w Zielonej Górze), Karl Sand (Landesarchiv Berlin), Thamires Galliteres, dr Grzegorz Biszczanik, dr Johannes Hasselbeck (Bundesarchiv Bayreuth), Sebastian Merkel (Stadtarchiv Buxtehude).
Źródła: fotografie i list Georgette (Landesarchiv Berlin) / fotografia domu Georgette (BArch Bayreuth) / pocztówki (Muzeum Ziemi Lubuskiej) / mapa Grünbergu (Archiwum Państwowe w Zielonej Górze) / mapa sieci H. Knabe (Noah Munier na podstawie dokumentacji LA Berlin) / fotografie rodziny Herthy, Johanny oraz domu rodziny Oye (własność: Thamires Munzel).
